Een boek uitgeven is een proces dat pas begint als de tekst af en geredigeerd is. Dat onderscheid doet ertoe, want de meeste afgewezen manuscripten stranden niet op de kwaliteit van het idee. Ze stranden omdat de auteur een of twee versies te vroeg instuurde.
Deze gids loopt de hele route af: een uitgeefmodel kiezen, je manuscript voorbereiden, insturen, het contract en wat er gebeurt als het boek verschenen is. Werk je nog aan je eerste versie, begin dan bij de gids over een roman schrijven en kom hier terug met een afgeronde tekst.
De drie routes naar publicatie
Er zijn tegenwoordig drie modellen om een boek uit te geven. Ze verschillen in wie de kosten draagt, wie de beslissingen neemt en hoeveel de auteur per exemplaar verdient.
Traditionele uitgeverij. De uitgever draagt alle kosten: redactie, correctie, zetwerk, omslag, druk en distributie. De auteur krijgt een voorschot plus royalty’s, meestal een percentage tussen enkele procenten en iets boven de tien. In ruil daarvoor lever je een deel van de controle in: over het omslag, soms over de titel, vaak over de planning. In de Engelstalige markt loopt de gebruikelijke weg naar de grote uitgeverijen via een literair agent; veel grote uitgevers lezen helemaal geen manuscripten die niet via een agent binnenkomen, terwijl kleinere uitgeverijen vaak wel rechtstreekse inzendingen aannemen.
Selfpublishing. De auteur is de uitgever: je laat op eigen kosten redactie, correctie, zetwerk en een omslag maken en publiceert daarna via print-on-demand en platforms voor e-books. Je verdient veel meer per exemplaar, maar je financiert het hele proces zelf. De echte bedragen zetten we op een rij in wat kost het om een boek uit te geven.
Hybride uitgeven. Een uitgeverij deelt de kosten met de auteur, of schuift ze helemaal door, en biedt daarvoor haar naam en een deel van haar diensten. Lees zulke contracten extra zorgvuldig: een eerlijke hybride uitgeverij specificeert de kosten en belooft geen distributie die ze niet heeft. Verdient de uitgeverij vooral aan auteurs in plaats van aan lezers, dan is het geen uitgeefpartner, maar een drukkerij met betere marketing.
Stap 1: zorg dat de tekst echt af is
Redacteuren van uitgeverijen en literair agenten wijzen de meeste inzendingen binnen een paar bladzijden af. Niet omdat het idee zwak is, maar omdat de tekst nog de sporen van een eerste versie draagt: een ongelijk tempo, inconsistente personages, verhaallijnen die worden geopend en daarna vergeten.
Voordat je iets instuurt, redigeer je je tekst eerst zelf, van begin tot eind. De volgorde beschrijven we in een roman redigeren: eerst structuur en plot, dan scènes en personages, de zinnen als laatste. Geef de tekst na je eigen redactieronde aan proeflezers en verwerk wat je van hen leert.
Een aparte test om te zien of je klaar bent, vind je in is mijn boek klaar om uit te geven. Is je antwoord op de meeste vragen daar ‘waarschijnlijk wel’, dan is de tekst nog niet klaar.
Stap 2: stel je inzending samen
Agenten en uitgeverijen vragen meestal om drie dingen:
- Een begeleidende brief. Een paar zinnen: wie je bent, wat je instuurt, het genre en het aantal woorden. Geen levensverhaal en geen beloftes dat dit de volgende bestseller wordt.
- Een synopsis. Een tot twee bladzijden, in lopende tekst, met het einde erin. De synopsis is een werkdocument voor een redacteur, geen flaptekst, dus je bouwt hier geen spanning op. Je laat zien dat het plot sluit.
- Proefhoofdstukken. Meestal de eerste drie hoofdstukken of de eerste vijftig bladzijden. Altijd het begin, nooit ‘het beste stuk uit het midden’. De redacteur beoordeelt precies wat een lezer in de boekhandel te zien krijgt.
Lees de richtlijnen van elke ontvanger apart. De een wil een DOC-bestand, de ander een pdf, weer een ander werkt met een formulier. Een inzending die de richtlijnen negeert, komt vaak niet eens bij een lezer terecht.
Stap 3: kies je adressen en stuur in
Stuur niet naar iedereen. Kies agenten en uitgeverijen die jouw genre echt vertegenwoordigen of uitgeven: kijk wat ze de afgelopen twee jaar hebben uitgebracht. Een misdaadroman sturen naar een uitgeverij die alleen literaire non-fictie uitgeeft, is tijdverspilling voor iedereen.
Tegelijk bij meerdere adressen insturen is gebruikelijk. Het is alleen netjes om de anderen in te lichten zodra een van hen een aanbod doet.
Reken op wachten. Drie tot zes maanden is een gebruikelijke reactietijd, en vaak krijgt een afwijzing geen andere vorm dan stilte. Het beste wat je in die tijd kunt doen, is aan je volgende boek werken.
Stap 4: het uitgeefcontract
Komt er een aanbod, dan zegt de adrenaline: teken alles. Doe dat niet. Let op vier plekken in het contract:
- Verleende rechten. Wat je precies in licentie geeft: druk, e-book, audioboek, vertaling, bewerkingen. Geef alleen af wat de uitgever ook echt gaat gebruiken.
- Looptijd en exclusiviteit. Een licentie voor een vaste termijn is veiliger voor de auteur dan een overdracht van rechten voor altijd.
- Royalty’s en voorschot. Kijk waarover het percentage wordt berekend: de catalogusprijs, de netto-opbrengst of de omzet van de uitgever. Door die ene definitie kan het werkelijke percentage een veelvoud hoger of lager uitvallen.
- Verplichtingen van de uitgever. Minimale oplage, uiterste verschijningsdatum en wat er met de rechten gebeurt als het boek niet meer leverbaar is.
Is er iets onduidelijk, dan is een uur van een jurist die thuis is in uitgeefcontracten de goedkoopste verzekering van het hele proces.
Stap 5: productie en verschijning
Na de ondertekening doorloopt de tekst inhoudelijke redactie, eindredactie, zetwerk en het ontwerp van het omslag. Bij een traditionele uitgeverij duurt het van handtekening tot boekhandel negen tot achttien maanden. Bij selfpublishing bepaal je het tempo zelf, maar de fasen blijven dezelfde en geen daarvan kun je overslaan zonder dat de lezer het merkt.
Werken met een redacteur is een dialoog, geen dictaat. Je mag je keuzes verdedigen, maar lees elke opmerking eerst als een aanwijzing dat iets op de bladzijde niet werkte.
De meest gemaakte fouten bij het uitgeven van een boek
- De eerste versie insturen. De meest voorkomende en duurste fout. Een eerste versie is ruw materiaal, geen product.
- Massaal insturen zonder selectie. Honderd identieke mails leveren minder op dan tien inzendingen op maat.
- Een synopsis die het einde verzwijgt. De redacteur moet weten of je het plot kunt afronden.
- Het eerste contract ongelezen tekenen. Een slecht contract kan een boek jarenlang op slot zetten.
- Betalen voor ‘publicatie’ zonder te weten waarvoor. Eis bij elke hybride deal een gespecificeerd kostenoverzicht.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het om bij een traditionele uitgeverij uit te geven?
Gerekend vanaf het insturen: drie tot zes maanden wachten op een beslissing, daarna meestal negen tot achttien maanden productie. Van afgerond manuscript tot verschijning moet je rekenen op ongeveer anderhalf tot twee jaar.
Kun je een boek gratis uitgeven?
Bij een traditionele uitgeverij wel, want de uitgever betaalt. Met selfpublishing kun je een e-book vrijwel zonder kosten uitbrengen, maar als je redactie en correctie overslaat, zie je dat terug in de tekst en in de recensies. Realistische budgetten voor selfpublishing bespreken we in het artikel over de kosten van uitgeven.
Mag je tegelijk naar meerdere uitgeverijen insturen?
Ja, tegelijk insturen is gangbaar. Laat de anderen alleen weten zodra een uitgeverij of agent een aanbod doet.
Wat vergroot de kans dat je manuscript wordt aangenomen?
Drie dingen: een tekst die je van begin tot eind zelf hebt geredigeerd, een inzending die precies de richtlijnen van elke ontvanger volgt, en een lijst met agenten of uitgeverijen die echt in jouw genre werken. Tussen de stroom inzendingen die ‘meteen na het typen’ de deur uit gaan, valt zorgvuldigheid op zichzelf al op.